Psikolojide Olumsuz Pekiştirme ve Kaçınma Koşullanması
Öğrenme psikolojisi, bireylerin yalnızca hangi davranışları yapacaklarını değil, aynı zamanda hangi davranışlardan kaçınmaları gerektiğini de nasıl öğrendiklerini açıklar. Bu bağlamda olumsuz pekiştirme ve kaçınma koşullanması, organizmanın rahatsız edici durumlardan kurtulmayı ve bu durumları ortaya çıkmadan önce öngörerek kaçınmayı öğrenmesini ifade eder. Bu süreç, klasik ve edimsel koşullanmanın birlikte işlediği bir öğrenme örüntüsüdür.
Deneysel Örnek: Kaçma ve Kaçınmanın Öğrenilmesi
Bu süreci açıklamak için kullanılan deneyde, bir köpek tabanından hafif elektrik akımı verilebilen iki bölmeli bir kafese yerleştirilir.
Kaçma Davranışının Öğrenilmesi
Başlangıçta köpek elektrik şokundan kurtulmak için rastgele hareketler yapar. Zamanla kafesin güvenli bölümüne atladığında şokun kesildiğini fark eder. Deney tekrarlandıkça köpek, şoktan kurtulmanın yolunun bölmeyi atlamak olduğunu öğrenir. Bu, mevcut bir olumsuz durumdan kurtulmayı ifade eden kaçma davranışıdır.
Kaçınma Koşullanmasının Gelişmesi
Daha sonra elektrik şokundan hemen önce bir zil sesi verilir. Köpek başlangıçta zili duyar, ancak şok başlayınca atlar. Bir süre sonra zil sesi ile şok arasında bağ kurar. Sonuçta köpek, henüz şok verilmeden, yalnızca zil sesini duyar duymaz güvenli bölmeye atlamayı öğrenir. Bu durum kaçınma koşullanmasıdır. Artık köpek, tehlikeyi önceden tahmin edebilmektedir.
İki Tür Öğrenmenin Birlikte İşlemesi
Bu süreçte iki temel öğrenme mekanizması vardır:
Zil sesi ile elektrik şoku arasında kurulan ilişki klasik koşullanmadır. Köpek zamanla zil sesine karşı da korku geliştirir.
Zil sesini duyduğunda bölmeyi atlayarak şoktan kurtulması ise edimsel koşullanmadır. Davranış, rahatsız edici durumun ortadan kalkmasıyla pekişir.
Buradaki amaç köpeğe korkmayı öğretmek değil, tehlikeden nasıl kaçacağını öğretmektir.
Olumsuz Pekiştirme Nedir?
Olumsuz pekiştirmede, istenen davranış gerçekleştiğinde organizmayı rahatsız eden durum ortadan kalkar. Bu nedenle davranışın tekrar edilme olasılığı artar. Kişi bu davranışı haz aldığı için değil, rahatsızlıktan kurtulduğu için sürdürür.
Gündelik bir örnek olarak, ayağı kaşınan bir kişinin kaşıması verilebilir. Kaşıma davranışı, rahatsızlığı ortadan kaldırdığı için pekişir.
Olumsuz Pekiştirme ve Ceza Arasındaki Fark
Olumsuz pekiştirme ile ceza sıklıkla karıştırılır. Oysa aralarındaki temel fark şudur:
Olumsuz pekiştirmede rahatsızlık ortadan kaldırılır ve davranış güçlenir. Ceza ise kişiye rahatsızlık verilerek davranışın azaltılması amaçlanır. Bu nedenle olumsuz pekiştirme bir ödüllendirme biçimi iken, ceza caydırma yöntemidir.
Birincil ve İkincil Pekiştireçler
Birincil pekiştireçler, açlık ve susuzluk gibi fizyolojik ihtiyaçları doğrudan gideren uyaranlardır. İkincil pekiştireçler ise bu ihtiyaçlara ulaşmayı sağlayan araçlardır. Olumsuz pekiştirme her iki pekiştireç türüyle de ilişkili olabilir.
İnsan Davranışında Kaçınma Öğrenmesi
Bu öğrenme süreci insanlarda da görülür. Örneğin bir çocuk, birkaç kez sıcak bir nesneye dokunup yandıktan sonra o nesneye karşı korku geliştirir. Zamanla yalnızca nesneyi görmek bile ondan kaçınması için yeterli olur. Böylece bireyler yalnızca davranış yapmayı değil, davranış yapmamayı da öğrenmiş olurlar.
Sonuç
Olumsuz pekiştirme ve kaçınma koşullanması, organizmaların rahatsız edici durumlarla baş etmeyi ve bu durumları önceden tahmin ederek önlem almayı öğrenmesini sağlar. Bu süreç, öğrenmenin pasif bir tepki değil, hayatta kalmaya yönelik aktif bir uyum mekanizması olduğunu göstermektedir.
İlk yorum yapan siz olun