Pragmatizm (yararcılık) Nedir?

Pragmatizm, Amerika Birleşik Devletleri ile Büyük Britanya’da yaygınlaşmış bir felsefe akımıdır. Daha çok bu ülke insanlarının yaşam felsefesini ve dünya görüşünü yansıtır. Teoriden çok pratiğe önem verir, adını da buradan alır. Yunanca pragma iş, eylem anlamına gelir. Pragmatizmin getirdiği gerçeklik anlayışına göre, gerçek değişmez değildir. Çünkü bugün faydalı olan “Bir şey, bir süre sonra faydasız duruma gelebilir. Bu nedenle de bugünün gerçeği yarın gerçek olmayabilir.

Pragmatizmin gelişmesini ve bir öğreti durumuna gelmesini sağlayan düşünür W. James’tir. Ona göre, bir düşüncenin nerden ve nasıl türedi­ğini sormak yerine, bu düşüncenin sonuçlarını incelemek gerekir. Birçok felsefi yaklaşım yanlış sorular sorarak olgudan/konudan uzaklaşmıştır. Asıl sorulması gereken soru, “sonuçları nelerdir?” olmalıdır.

Pragmatizm, metafizik sorunlarla ilgilenmez. İnceleme alanını olgularla sınırlar. Bu bakımdan pozitivizmin bir biçimi olarak görünür. Kendine özgü bir hakikat anlayışıyla da rölativizme bağlanır. Bilgi ve hakikati yaşam için birer araç olarak gören pragmatizm, bilgi kuramı açısından savunulamaz bir öğretidir. Çünkü bize yarar sağlamayan, ama hakikat olan bilgi olduğu gibi; yarar sağlayan, ama hakikat olmayan bilgi de vardır. Söz gelimi günlük yaşamda yalan bazen Husserl’e göre; yararlı olabilir; ama yararlı olması onun doğru olduğunu göstermez.

Bilgide, mantıksal tutarlılık veya bir kurama uygunluk aranmamalıdır. Bir bilgiyi doğru kılan şey, onun uygulamada işe yaramasıdır. Eğer bir bilgi insan hayatını kolaylaştırıyor, sorun çözüyor, bir fayda sağlıyorsa kısacası işe yarıyorsa o bilgi doğrudur. Şüphe edilen bir bilginin doğruluğu, Descartes’ın yaptığı gibi sadece zihinde sorgulanmamalı, pratik hayatta ve eylemde aranmalıdır. Bu yaklaşımda düşünce ile eylem, kuram ile uygulama bir arada düşünülmektedir.

Pragmatizmin önde gelen temsilcileri C.S. Peirce (Piyırs, 1839-1914), William James (Vilyım Ceymis, 1842-1910), John Dewey (Con DÖvi, 1859-1952) ve Ferdinand C. S. Sebiller (Şiller, 1864-1937)‘dir.

Peirce pragmatizm terimini kullanan ilk kişi olması ve düşüncenin değeri o düşüncenin pratik amaç­larına bağlıdır.” görüşünü ileri sürmesi nedeniyle bazı düşünürlerce pragmatizmin kurucusu sayılmıştır. Pragmatizmin İngiltere’deki temsilcisi F.C. Schiller pragmatizme hümanizm adım vermiştir.