Bağımsız Ve Bağımlı Değişken Nedir?

Psikolojide deneysel yöntemin uygulanması diğer bilim dallarına göre çok daha güçtür. Çünkü psikolojik olayların yapısı alabildiğine karmaşıktır. Bunun yanı sıra bu olayları etkileyen etmenleri kontrol altına almak da hiç kolay bir iş değildir. Psikolojide, bir deneyin temelinde iki ya da daha çok değişken söz konusudur. Değişken, nicel olarak ölçülebilir. Bu ölçmeyle, bir davranışın kesin puanları ya da sayısal değerleri elde edilir.,Deneysel yöntemin en belirgin özelliği deney yoluyla değişkenler arasındaki ilişkileri ortaya çıkarmaktır. Deneysel yöntemin mekanizmasını anlamak için önce “değişken”, “bağımsız değişken” ve “bağımlı değişken” kavramlarını tanımlamak gerekir.

Değişken, durumdan duruma değişim gösteren nesne ya da olaydır. Değişkenler bağımsız ve bağımlı olmak üzere ikiye ayrılır. 

Bağımsız değişken, bir deneyde etkisini, rolünü anlamak istediğimiz olay ya da nesnedir. Bağımsız değişken deneyicinin seçtiği, denetim altına aldığı değişkendir. 

Bağımlı değişken, bağımsız değişkene bağlı olan, onun değiştirilmesiyle değişen değişkendir. Bir başka deyişle esas olaya bağlı olarak ortaya çıkan sonuç olaylardır. Bağımsız değişkene “neden” denebileceği gibi, bağımlı değişkene de “sonuç” denebilir. 

Örneğin; öğrenmeye etki eden gürültü, yorgunluk, stres, ilgi, güdülenme, uyku, ödüllendirme gibi pek çok etken vardır. Herhangi bir olaya etki eden farklı değişkenlerden herhangi birini deneylemek için serbestçe seçtiğimiz bu değişkene bağımsız değişken denir. Deneyimizde uyku bağımsız değişkendir. Deneyimizde uykuya bağlı olarak ortaya çıkan sonuç bağımlı değişkendir. O hâlde bağımlı değişken, bağımsız değişkene bağlı olarak ortaya çıkan durumdur. 

Örneğin; eleştirinin başarı üzerindeki etkisini araştıran bir deney yapılıyor. Bu deneyde bağımsız değişken “eleştiri” (hataların söylenmesi), bağımlı değişken de “başarı” dır. Araştırmacı bütün özellikleri ile birbirine benzer olan iki denek grubu oluşturur. İki gruba da öğrenmeleri için anlamsız kelimelerden oluşan bir liste verilerek ezberlemeleri istenir. Daha sonra her iki gruptan da hatırladıkları kelimeleri yazmaları istenir. Gruplardan birine yaptığı her hata söylenir. Diğer gruba ise hataları söylenmez. Bu uygulama belirli aralıklarla devam ettirilir. Böylece her iki grubun da ne kadar öğrendikleri tespit edilir. Sonuçta eleştiri yapılan grupta başarının daha yüksek olduğu görülür. Bu araştırmada bağımlı değişken olan başarı ile bağımsız değişken olan eleştiri arasındaki ilişki belirlenir. 

Örneğin; bir yazılı sınav için sınavdan bir hafta önce çalışmaya başlayan öğrencilerle sınavdan bir gün önce çalışmaya başlayanların başarı düzeyleri araştırılmıştır. Çalışmaya bir hafta önce başlayanların, daha başarılı olduğu saptanmıştır. Bu araştırmada “zamanı kullanma biçimi” bağımsız değişkendir. Yani, sınava kısa sürede (bir günde) ve uzun sürede (bir haftada) hazırlanmak bağımsız değişkendir. Öğrencilerin başarı düzeyi, bağımlı değişkendir. Öğrencinin uyguladığı öğrenme yöntemi, öğrenilecek konu, öğrencinin ruhsal durumu, çalıştığı ortam vb. etkenler ise ara değişkenlerdir. 

Deneysel yöntemde değişkenler arasındaki ilişki şu yolla ortaya çıkarılır. Deneyici koşullardan birini değiştirir. Diğerlerini oldukları gibi tutar. Sonra değişikliğin incelenen nesne üzerinde ne gibi etkileri olduğunu gözler.